Đồ bảo hộ cơ bản cho xưởng thủ công gồm kính chống va đập, găng phù hợp từng việc, khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn N95 hoặc P2, tạp dề, bịt tai và giày kín. Không có một bộ dùng cho mọi nghề: xưởng gốm lo bụi nhiều hơn, xưởng rèn lo vảy sắt, tiếng ồn và nhiệt, xưởng đan lo dao sắc. Đeo sai loại, như găng vải cạnh máy mài hay khẩu trang bụi để chống khí CO, có thể còn nguy hiểm hơn không đeo.
Nguyên tắc chọn: rủi ro nào, đồ nấy
Trước khi mua đồ bảo hộ, liệt kê rủi ro của việc mình làm. Bảng dưới gom các nghề hay tập:
| Việc | Kính | Găng | Khẩu trang | Tạp dề | Bịt tai |
|---|---|---|---|---|---|
| Nặn, vuốt gốm ướt | Không bắt buộc | Không (cần cảm nhận đất) | Không, nếu giữ ẩm | Vải chống thấm | Không |
| Trộn men, sửa mộc khô, dọn lò | Nên có | Nitrile | N95 hoặc P2 | Vải chống thấm | Không |
| Lấy đồ khỏi lò nung | Kính, kính lọc khi nhìn lò | Găng chịu nhiệt | Theo bụi | Vải bông dày hoặc da | Không |
| Rèn | Kính chống va đập | Găng da cho tay cầm kìm | Không bắt buộc nếu thoáng | Da | Có |
| Mài trên máy | Kính chống va đập, có thể thêm tấm che mặt | Không đeo găng vải | N95 hoặc P2 | Da hoặc vải dày, gọn | Có |
| Chẻ nan, vót nan | Nên có | Găng chống cắt cho tay giữ nan | Không | Vải | Không |
Đồ bảo hộ là lớp cuối, không phải lớp đầu
Trong an toàn lao động, người ta xếp các cách giảm rủi ro theo thứ tự hiệu quả. Đồ bảo hộ đứng cuối danh sách, vì nó chỉ có tác dụng khi được chọn đúng, đeo đúng, đeo suốt thời gian làm. Áp vào xưởng thủ công:
- Bỏ hẳn nguy cơ: không tự nấu chảy kim loại ở nhà; không chà nhám đồ mộc khô.
- Thay bằng thứ ít nguy hiểm hơn: dùng men đã pha sẵn dạng lỏng thay cho trộn bột khô; dùng đất tự khô khi tập ở nhà.
- Bố trí và thông gió: lò đặt nơi thoáng, có hút khói; khu bụi tách khỏi khu nghỉ.
- Quy trình và thói quen: lau ướt, đặt vật nóng đúng chỗ, giới hạn người trong khu lò.
- Đồ bảo hộ: chặn phần rủi ro còn lại.
Một xưởng chỉ dựa vào khẩu trang mà vẫn quét khô mỗi chiều là xưởng đang đặt lớp phòng thủ cuối lên trước.
Bộ tối thiểu cho người mới tập
- Một kính bảo hộ chống va đập có che hai bên.
- Một hộp khẩu trang lọc bụi N95 hoặc P2.
- Một đôi găng nitrile và, nếu tập nghề có lửa, một đôi găng da.
- Một tạp dề hợp nghề.
- Một gói nút tai xốp nếu tập rèn, mài, gò.
Kính: đôi mắt không có phụ tùng thay
Kính chống va đập
Kính bảo hộ đạt chuẩn chịu được hạt vảy sắt, mảnh đá mài, mảnh gốm vỡ bắn vào. Tìm kính có ghi tiêu chuẩn, ví dụ ANSI Z87.1 của Mỹ hoặc EN 166 của châu Âu, ôm sát mặt, có che hai bên. Người đeo kính cận chọn loại kính trùm ngoài.
Kính râm, kính thời trang không phải kính bảo hộ: tròng mỏng có thể vỡ thành mảnh sắc.
Kính lọc khi nhìn lò
Nhìn lâu vào cửa lò nung, lò rèn sáng trắng có thể hại mắt vì ánh sáng mạnh và tia hồng ngoại. Thợ lò thường nhìn nhanh qua lỗ quan sát. Khi cần quan sát lâu, dùng kính lọc chuyên dụng cho công việc đó. Với hàn hồ quang, hàn hơi, độ tối của kính lọc được chọn theo kiểu hàn; người tập không tự hàn khi chưa được hướng dẫn.
Găng tay: đúng loại cho đúng việc
- Găng da: cho tay cầm kìm rèn, cầm vật nóng trong thời gian ngắn. Găng da dày cách nhiệt tốt nhưng không phải để cầm kim loại đỏ.
- Găng chịu nhiệt: dùng khi lấy đồ khỏi lò gốm, cầm khay nóng.
- Găng nitrile: khi làm men, khi tay có vết xước mà vẫn phải làm đất, khi lau dọn bụi.
- Găng chống cắt: tay giữ nan khi chẻ, vót; tay giữ phôi khi gọt.
Hai lỗi nguy hiểm với găng
- Đeo găng cạnh máy quay: máy mài, máy khoan, máy tiện. Găng vải có thể bị cuốn vào và kéo cả bàn tay theo. Cạnh máy quay, tay trần, áo gọn, tóc buộc an toàn hơn.
- Găng ướt cầm vật nóng: nước trong găng gặp nhiệt hoá hơi, gây bỏng hơi ngay trong găng. Giữ găng khô, phơi khô sau mỗi buổi.
Khẩu trang: lọc bụi không phải lọc khí
Khẩu trang lọc bụi hạt đạt chuẩn N95, FFP2 hoặc P2 lọc được bụi đất sét, bụi men, bụi mài. Phải ôm kín mặt mới có tác dụng: kẹp mũi ép sát, thử hít mạnh thấy khẩu trang lõm vào.
Điều quan trọng: khẩu trang lọc bụi không lọc được khí. Khí CO từ lò than, lò ga đi thẳng qua mọi khẩu trang bụi. Ngay cả mặt nạ có phin lọc khí thông thường cũng không dùng để chống CO. Cách duy nhất với CO là thông gió và không ở lâu trong chỗ kín có lò. Với hơi dung môi, sơn, cần mặt nạ có phin lọc đúng loại và vẫn phải làm nơi thoáng.
Tạp dề, quần áo, giày và bịt tai
- Tạp dề da cho rèn, đúc: chặn vảy, xỉ, tia lửa.
- Tạp dề vải chống thấm cho gốm: lau ướt được, không giữ bụi.
- Quần áo vải bông, vải bò: không mặc vải tổng hợp gần lửa vì vải chảy dính da.
- Giày da kín, đế dày; ở xưởng đúc, rèn nên chọn giày cao cổ; ống quần phủ ngoài giày.
- Không đeo trang sức: nhẫn giữ nhiệt và có thể kẹt; vòng, dây chuyền có thể bị cuốn.
Bịt tai: thính lực mất dần không báo trước
Tiếng búa trên đe, tiếng máy mài lặp lại nhiều giờ làm tổn thương thính lực từ từ, không đau, không hồi phục. Nút tai xốp rẻ, nhẹ, đủ cho phần lớn việc; chụp tai tiện khi phải tháo ra đeo vào nhiều lần. Nếu sau buổi làm thấy ù tai, nghe khó hơn, đó là dấu hiệu tiếng ồn đã quá mức.
Giữ đồ bảo hộ và chọn cỡ cho trẻ em
- Kính: rửa nước, lau khăn mềm; thay khi tròng trầy nhiều, nhìn mờ.
- Găng da: phơi khô tự nhiên, không hơ lửa (da co cứng, nứt).
- Khẩu trang: thay khi bẩn, ẩm, méo, khi thở thấy nặng hơn.
- Tạp dề da: lau, phơi; thay khi da mỏng, rách.
- Để đồ bảo hộ ở chỗ cố định gần cửa xưởng: thấy là nhớ đeo.
Đồ bảo hộ cho trẻ em đi cùng
Trẻ từ 8 tuổi tham gia lớp thủ công cần đồ vừa cỡ: kính bảo hộ cỡ nhỏ, tạp dề ngắn, nút tai cho trẻ khi vào khu ồn. Đồ người lớn quá rộng thì hở, tuột, không bảo vệ được. Trẻ không vào khu lò, khu máy mài dù đã có đồ bảo hộ.
Góc nhìn hôm nay: thợ làng nghề và đồ bảo hộ
Đi các làng nghề sẽ thấy nhiều thợ lớn tuổi làm việc không kính, không khẩu trang, như một thói quen của nhiều đời. Thế hệ thợ trẻ ở nhiều xưởng đã khác: kính khi mài, bịt tai khi gò, khẩu trang khi phun men. Người tập không nên lấy hình ảnh "thợ già không cần bảo hộ" làm chuẩn; nhiều người trong số họ đã phải trả giá bằng đôi tai, đôi mắt, lá phổi.
Câu hỏi thường gặp
Làm gốm cần đồ bảo hộ gì?
Khi làm đất ướt, chủ yếu cần tạp dề chống thấm và giữ vệ sinh. Khi trộn men, sửa mộc khô, dọn lò thì cần khẩu trang lọc bụi N95 hoặc P2, găng nitrile và nên có kính. Lấy đồ khỏi lò cần găng chịu nhiệt.
Vì sao không đeo găng khi dùng máy mài?
Găng vải có thể bị đá mài hoặc trục quay cuốn vào, kéo cả bàn tay theo. Cạnh máy quay nên để tay trần, áo gọn, tóc buộc và đeo kính bảo hộ.
Khẩu trang N95 có chống được khí CO không?
Không. Khẩu trang lọc bụi chỉ lọc hạt bụi, không lọc được khí. Với khí CO từ lò than, lò ga, cách duy nhất là thông gió tốt và không ở lâu trong chỗ kín có lò.
Kính râm có thay được kính bảo hộ không?
Không. Kính râm thường không chịu được va đập của vảy sắt, mảnh mài và có thể vỡ thành mảnh sắc. Cần kính bảo hộ đạt chuẩn chống va đập, ôm sát mặt, có che hai bên.
Rèn có cần bịt tai không?
Có. Tiếng búa trên đe lặp lại nhiều giờ làm hại thính lực dần dần mà không đau. Nút tai xốp hoặc chụp tai là đủ cho phần lớn việc rèn và mài.