Đi làng gốm có ích nhất khi xem được ba khâu thật: xử lý đất, tạo hình và lò; hỏi được ba câu: đất gì, nung bao nhiêu độ, đựng thức ăn được không; và mang về một món đồ đã kiểm tra bằng mắt, tay và tai. Chợ gốm chỉ là nơi bán. Nghề thật nằm trong ngõ, ở những xưởng đang phơi mộc và đang xếp lò.
Trước khi đi: chọn làng và chọn ngày
Mỗi làng gốm hôm nay ở một trạng thái khác nhau. Có làng sản xuất lớn và đón khách quanh năm như Bát Tràng (Hà Nội). Có làng giữ kỹ thuật hiếm như Bàu Trúc (Khánh Hoà). Có làng gần như đã rời nghề, chỉ còn làng cổ như Thổ Hà (Bắc Ninh). Vì vậy nên hỏi trước: làng còn làm gì, xưởng nào cho khách vào, hôm nào có mẻ nung.
- Ngày thường thường tốt hơn cuối tuần nếu muốn xem làm thật: xưởng đang chạy việc, ít khách.
- Buổi sáng hợp xem tạo hình, phơi mộc. Mùa nắng ráo là mùa phơi đồ nhiều nhất.
- Mùa mưa, nồm mộc khô chậm, có xưởng giảm sản xuất.
- Dịp lễ hội làng, giỗ tổ nghề có thêm nghi lễ, nhưng xưởng có thể nghỉ làm.
Xem gì: năm khâu nên dừng lại lâu
Bãi đất, bể lọc
Nhìn màu đất (trắng, xám, đỏ), xem đất đang ngâm, đang lọc hay đã đóng bánh. Đất quyết định gần như mọi thứ phía sau: màu xương, nhiệt độ nung, độ mỏng có thể đạt.
Bàn xoay hoặc bàn kê
Xem thợ định tâm khối đất, mở lòng, kéo thành. Để ý tay thợ luôn ướt, đất được giữ ẩm đều. Ở làng nặn tay như Bàu Trúc, xem cách người thợ đi vòng quanh.
Đổ khuôn
Ở xưởng làm hàng loạt, xem đất lỏng rót vào khuôn thạch cao, chờ một lúc rồi đổ phần thừa ra. Khuôn hút nước, lớp đất bám thành khuôn đặc lại thành vỏ. Độ dày của đồ do thời gian chờ quyết định.
Giàn phơi và khâu sửa mộc
Mộc phơi trong râm, xoay hướng cho khô đều. Khi mộc se như da, thợ tiện chân, gắn quai. Đây là lúc dễ thấy vì sao gốm nứt: khô không đều là co không đều.
Lò
Nhìn loại lò (củi, ga, điện, lộ thiên), cách xếp hàng, bao nung, con kê. Hỏi thợ lò một mẻ nung bao lâu, nhìn lửa thế nào. Đứng xa khi lò đang đốt.
Hỏi gì: những câu chủ xưởng trả lời được ngay
| Câu hỏi | Vì sao nên hỏi |
|---|---|
| Đất lấy ở đâu, đất gì? | Cho biết món đồ là đất làng hay đất nơi khác, xương trắng hay đỏ |
| Nung lò gì, khoảng bao nhiêu độ? | Phân biệt đất nung, sành, sứ; đồ nung cao bền và ít thấm hơn |
| Món này đựng thức ăn được không, có xác nhận an toàn thực phẩm không? | Men có chì, cadmi có thể thôi ra thức ăn chua, nóng; đồ trang trí không nên đựng thức ăn |
| Dùng lò vi sóng, máy rửa bát được không? | Đồ viền vàng, viền kim loại không cho vào lò vi sóng; đồ men rạn có thể ngấm nước |
| Làm tay hay đổ khuôn? | Cả hai đều là đồ làng, nhưng giá trị thủ công và độ đồng đều khác nhau |
| Có đóng gói đi xa được không? | Gốm vỡ chủ yếu khi vận chuyển |
Không cần hỏi những thứ kiểu "bí quyết men". Nhiều xưởng giữ công thức như tài sản, và câu trả lời thật thường là "pha theo kinh nghiệm".
Mang gì về: kiểm tra một món gốm trong một phút
- Đặt lên mặt phẳng: không cập kênh. Cập kênh do chân đế méo hoặc đồ bị vênh khi nung.
- Nhìn men dưới ánh sáng: xoay chậm, tìm chỗ rỗ kim, chỗ co men để lộ xương, chỗ men chảy đọng thành giọt ở chân.
- Sờ vành và chân: vành không sắc, chân đế không có cạnh nhọn có thể làm xước mặt bàn.
- Gõ nhẹ bằng móng tay hoặc đầu ngón tay quanh thân: tiếng đều là tốt; một chỗ rè thường là vết nứt khó thấy.
- Nhìn chân đế: màu xương cho biết đất; dấu kê cho biết cách nung.
- Với đồ có nắp: thử nắp, đậy khít, không lắc lư.
Với đồ đựng thức ăn, ưu tiên men trơn, mặt trong nhẵn, không vẽ màu ở lòng đồ, và chọn cơ sở nói rõ được món đó dùng cho ăn uống. Đồ giả cổ, đồ trang trí, đồ men rạn nên để trưng bày.
Tập làm gốm ở làng: chuẩn bị gì
- Quần áo cũ, tháo nhẫn, đồng hồ. Móng tay dài làm rách thành đất khi vuốt.
- Trẻ từ 8 tuổi có thể tập cùng người lớn; người lớn ngồi cạnh, giữ trẻ xa khu lò.
- Bụi đất: đất ướt an toàn; đất khô vụn và bụi men chứa silic tinh thể, hít lâu ngày gây bệnh bụi phổi silic. Không phủi bụi bằng cách thổi, rửa tay sạch trước khi ăn.
- Nung hộ: đồ tự làm cần phơi khô rồi mới nung; hỏi trước thời gian, cách gửi và chi phí vì tuỳ từng cơ sở.
Đóng gói và mang đồ gốm về
Gốm vỡ chủ yếu vì va đập điểm và vì đồ đặt lỏng trong thùng. Cách gói của thợ làng hiệu quả hơn mọi mẹo: nhét giấy vào lòng đồ, quấn quanh thân, đặt đồ đứng, chèn kín khoảng trống để đồ không xê dịch. Đồ có nắp thì gói nắp riêng. Đồ dài như lọ cao đặt nằm và chèn hai đầu.
Khi về, để đồ vài giờ cho bằng nhiệt độ phòng trước khi rửa bằng nước nóng, nhất là vào mùa lạnh, để tránh nứt do sốc nhiệt.
Năm lỗi khách hay mắc ở làng gốm
- Chỉ đi chợ gốm rồi về, nghĩ đã "xem làng gốm". Chợ không cho thấy đất, bàn xoay hay lò.
- Cầm thử hàng mộc đang phơi. Mộc chưa nung rất giòn, một vết bóp là hỏng, và thợ khó nói thẳng.
- Đứng sát lò đang đốt để chụp ảnh. Cửa lò, gạch lò toả nhiệt mạnh; đồ vừa ra lò dù không còn đỏ vẫn đủ nóng gây bỏng.
- Mua bát trang trí về ăn cơm chỉ vì đẹp. Đồ trang trí không được làm với tiêu chí an toàn thực phẩm.
- Gói đồ lỏng, để đồ nằm chồng không chèn. Phần lớn đồ vỡ trên đường về, không phải ở làng.
Nếu chẳng may bị bỏng nhẹ do chạm đồ nóng, xả nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay mỡ. Bỏng rộng, bỏng sâu, bỏng ở mặt, tay, mắt thì đi cấp cứu, gọi 115.
Góc nhìn hôm nay: đi cho có ích cho làng
Làng gốm sống được nhờ người làm có việc. Mua trực tiếp ở xưởng, hỏi về nghề, xin phép trước khi chụp người thợ đang làm, không chạm vào hàng mộc đang phơi (một vết tay là một món hỏng), không leo lên lò cũ. Nếu có thời gian, đến bảo tàng của làng hoặc bảo tàng tỉnh trước để có khung hiểu biết, rồi vào xưởng sẽ thấy nhiều hơn.
Một danh sách nhỏ để bắt đầu: Bát Tràng (Hà Nội) cho gốm men và lớp tập; Phù Lãng (Bắc Ninh) cho men da lươn và lò củi; Thanh Hà (TP Đà Nẵng) cho đất nung; Bàu Trúc (Khánh Hoà) cho kỹ thuật nặn tay của người Chăm; Mang Thít (Vĩnh Long) cho lò gạch vòm và gốm đỏ.
Câu hỏi thường gặp
Đi làng gốm nên đi vào lúc nào?
Nên đi buổi sáng ngày thường, mùa khô ráo, khi xưởng đang làm và phơi mộc. Hỏi trước làng còn làm gì và xưởng nào cho khách vào, vì không phải làng nổi tiếng nào cũng còn lò hoạt động.
Làm sao chọn bát gốm an toàn để ăn uống?
Hỏi rõ món đồ có dùng đựng thức ăn được không và cơ sở có xác nhận an toàn thực phẩm không. Ưu tiên men trơn, lòng nhẵn, xương nung cao; đồ trang trí, giả cổ, men rạn nên dùng để trưng bày.
Kiểm tra gốm có nứt bằng cách nào?
Gõ nhẹ quanh thân bằng móng tay. Tiếng trong và đều là tốt; một chỗ tiếng rè thường có vết nứt khó thấy. Kết hợp soi men dưới ánh sáng để tìm vệt nứt mảnh.
Trẻ em đi làng gốm tập làm có an toàn không?
Trẻ từ 8 tuổi có thể tập vuốt, nặn cùng người lớn. Cần giữ trẻ xa khu lò, không để trẻ hít bụi đất khô, rửa tay sạch sau buổi tập và không cho đất vào miệng.
Đồ gốm tự làm ở làng có mang về ngay được không?
Thường là không. Đồ mới nặn phải phơi khô rồi mới nung, mất vài ngày hoặc lâu hơn. Nhiều cơ sở nhận nung và gửi về sau; hỏi trước thời gian và cách nhận.