Phước Kiều là làng đúc đồng ở vùng Điện Bàn, trước thuộc Quảng Nam, nay thuộc TP Đà Nẵng, nổi tiếng nhất với nghề đúc và chỉnh âm cồng chiêng. Thợ ở đây không chỉ rót đồng ra chiếc chiêng có đúng hình, mà còn gõ, sửa mặt chiêng tới khi nó phát ra đúng cao độ người dùng cần. Vì vậy Phước Kiều là nơi gặp nhau của luyện kim và âm học, giải bằng tai và búa chứ không bằng máy đo.
Làng đồng bên đường cái quan cũ
Phước Kiều nằm ở vùng đồng bằng ven sông của Điện Bàn, cách phố Hội An không xa. Theo truyền thống làng, nghề đúc đồng ở đây có từ nhiều thế kỷ, do thợ từ phía Bắc vào lập nghiệp. Người làng nhắc tới nghề đúc như nghề gốc, có nhà thờ tổ nghề và ngày giỗ tổ, nhưng các mốc năm khởi nghề chủ yếu là truyền miệng, chưa có sử liệu chắc chắn.
Ngoài cồng chiêng, làng làm nhiều thứ quen thuộc của đồ đồng miền Trung: nồi, mâm, thau, chậu, chuông, lư hương, đồ thờ. Những thập niên gần đây có thêm đồ mỹ nghệ và quà lưu niệm cho khách đi Hội An. Nhưng cái làm nên vị trí đặc biệt của Phước Kiều là chiêng: nhiều cộng đồng ở Tây Nguyên và dải Trường Sơn đã mua chiêng của làng qua nhiều thế hệ.
Cồng và chiêng: hai hình, một vật liệu
Người ta hay nói gộp "cồng chiêng", nhưng về hình dáng có hai loại:
| Cồng | Chiêng | |
|---|---|---|
| Mặt | Có núm nhô ở giữa | Phẳng, không núm |
| Chỗ đánh | Thường vào núm | Vào mặt |
| Tiếng | Tập trung, rõ cao độ | Lan rộng, nhiều âm bồi |
| Việc chỉnh | Chỉnh quanh núm và mặt | Chỉnh trên toàn mặt |
Cả hai đều làm bằng hợp kim đồng, thường là đồng thiếc hoặc đồng có pha thêm kim loại khác tuỳ lò. Mỗi bộ chiêng của một tộc người có số chiếc và cao độ riêng, nên thợ phải biết bộ chiêng đó cần những tiếng nào.
Năm 2005, UNESCO công nhận Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Phần diễn tấu, ý nghĩa nghi lễ thuộc về đời sống buôn làng; bài này chỉ bàn chuyện một chiếc chiêng được làm và chỉnh thế nào.
Từ nồi đồng tới phôi chiêng
Quy trình làm một chiếc chiêng có thể chia thành hai nửa: nửa luyện kim và nửa âm học.
Nửa luyện kim
- Làm khuôn: khuôn chiêng là khuôn tròn dẹt, thường làm bằng đất hoặc cát. Mặt khuôn quyết định độ dày ban đầu và hình vành.
- Nấu đồng: nấu hợp kim trong nồi, vớt xỉ, canh độ loãng.
- Rót: rót nhanh, đều, vì chiêng mỏng, đồng dễ nguội trước khi điền đầy.
- Phá khuôn, làm sạch: cắt bỏ phần cổng rót, mài vành, làm sạch mặt.
- Sửa hình: gò, nắn cho mặt và vành đều, đúng độ cong mong muốn.
Đến đây ta có một chiếc chiêng "đúng hình" nhưng chưa chắc "đúng tiếng". Hai chiếc chiêng cùng khuôn, cùng mẻ đồng vẫn có thể kêu khác nhau, vì độ dày ở từng điểm, ứng suất còn lại trong kim loại và độ cong không bao giờ giống hệt.
Nửa âm học
Chỉnh âm là công đoạn người chỉnh chiêng dùng búa nhỏ gõ lên những vùng nhất định trên mặt chiêng, có khi từ mặt trong, có khi từ mặt ngoài, rồi gõ thử, nghe, gõ tiếp. Mỗi nhát búa làm kim loại ở chỗ đó giãn ra một chút, cứng lên một chút và đổi độ cong của mặt. Những thay đổi rất nhỏ đó làm cao độ của chiêng lên hoặc xuống.
Gõ ở đâu để tiếng lên, ở đâu để tiếng xuống, gõ mạnh nhẹ thế nào, là phần bí quyết của từng người. Người ngoài nhìn chỉ thấy một bàn tay gõ đều đều; người trong nghề thì vừa gõ vừa nghe sự thay đổi rất nhỏ của âm.
Vì sao gõ búa lại đổi được tiếng
Một chiếc chiêng rung như một tấm kim loại cong. Tần số rung, tức cao độ ta nghe, phụ thuộc chủ yếu vào ba thứ:
- Kích thước: đường kính lớn thì tiếng trầm hơn, nếu các yếu tố khác như nhau.
- Độ dày: mặt dày, cứng thì rung nhanh hơn, tiếng cao hơn.
- Độ căng và độ cong: một tấm phẳng và một tấm vồng lên rung khác nhau; vùng bị búa làm "căng" hay "chùng" đổi cách cả mặt rung.
Khi búa đập, kim loại dưới điểm đập bị nén, chảy ra hai bên, làm vùng đó mỏng đi chút ít và cứng lên (hiện tượng hoá bền khi biến dạng nguội). Vùng xung quanh bị kéo căng hoặc dồn lại. Toàn bộ "bản đồ ứng suất" của mặt chiêng thay đổi, kéo theo đổi tần số. Người chỉnh chiêng không cần biết tên hiện tượng; họ biết bằng tai rằng vùng này gõ thì tiếng sáng lên, vùng kia gõ thì tiếng trầm và đục xuống.
Đó cũng là lý do chiêng có thể "lạc tiếng" theo thời gian: va đập khi vận chuyển, rơi, hay dùng lâu có thể đổi ứng suất trên mặt. Ở nhiều buôn làng Tây Nguyên có người chuyên chỉnh lại chiêng, làm công việc giống hệt người thợ Phước Kiều nhưng theo thẩm âm của cộng đồng mình.
Thẩm âm của người dùng mới là thước đo
Một điểm quan trọng mà người ngoài hay bỏ qua: không có một "cao độ chuẩn" cho mọi chiêng. Mỗi tộc người, có khi mỗi buôn, có cách nghe riêng. Bộ chiêng được coi là hay ở nơi này có thể bị coi là lệch ở nơi khác. Vì vậy thợ chỉnh chiêng giỏi không chỉ có tai tốt, mà phải hiểu người sẽ dùng chiêng muốn nghe gì.
Đây là chỗ nghề thủ công gặp văn hoá. Chiếc chiêng không xong ở lò đúc, nó xong khi người dùng gật đầu.
Đến Phước Kiều: xem gì, nghe gì
- Xem chỉnh chiêng: nếu được phép, ngồi nghe một người chỉnh chiêng làm việc vài phút. Chú ý sau mỗi loạt búa, họ gõ thử và nghe thật lâu.
- So hai chiêng: hỏi thợ cho nghe hai chiếc cùng cỡ khác tiếng, rồi nhìn kỹ mặt chiêng: vết búa dày, thưa ở đâu.
- Xem đồ gia dụng đồng: nồi, mâm, chậu. Hỏi món nào đúc, món nào gò, để thấy làng không chỉ có chiêng.
Nếu mua chiêng để trang trí, hỏi rõ đó là chiêng đã chỉnh âm hay chỉ là chiêng đúc chưa chỉnh. Nếu mua để dùng trong một bộ, nên để người trong cộng đồng dùng chiêng thử và chỉnh. Giá cả tuỳ cơ sở, hỏi trực tiếp.
Lưu ý: xưởng chỉnh chiêng rất ồn. Tiếng búa và tiếng chiêng ở khoảng cách gần có thể hại tai nếu nghe lâu; thợ làm nghề lâu năm nên dùng nút bịt tai lúc gõ chỉnh thô. Khu nấu, rót đồng thì đứng xa theo chỉ dẫn, không chạm vào chiêng vừa ra khuôn dù trông đã nguội.
Góc nhìn hôm nay
Phước Kiều là ví dụ đẹp cho sợi chỉ chung của mọi nghề thủ công: người thợ giải một bài toán vật liệu khó bằng giác quan. Kỹ sư âm học có thể đo phổ âm của chiêng bằng máy, nhưng chỉnh được chiếc chiêng theo đúng tai một cộng đồng thì cần người.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đến Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) xem các bộ cồng chiêng của các tộc người Tây Nguyên, rồi đi Phước Kiều để thấy nơi làm ra chúng. Ghép hai chỗ lại sẽ thấy trọn vòng: từ lò đúc ở đồng bằng miền Trung tới nhà rông trên cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Làng đúc đồng Phước Kiều ở đâu?
Phước Kiều thuộc vùng Điện Bàn, trước đây là tỉnh Quảng Nam, nay thuộc TP Đà Nẵng, cách Hội An không xa. Làng nổi tiếng với nghề đúc đồng và đặc biệt là đúc, chỉnh âm cồng chiêng. Ngoài chiêng, làng còn làm đồ đồng gia dụng và đồ thờ.
Chỉnh âm cồng chiêng là gì?
Chỉnh âm là dùng búa nhỏ gõ lên những vùng nhất định trên mặt chiêng để đổi độ căng, độ cong và độ dày cục bộ. Nhờ đó cao độ của chiêng lên hoặc xuống tới mức người dùng cần. Người chỉnh làm hoàn toàn bằng tai, vừa gõ vừa nghe.
Cồng và chiêng khác nhau thế nào?
Cồng có núm nhô ở giữa mặt và thường được đánh vào núm, tiếng tập trung. Chiêng có mặt phẳng, không núm, tiếng lan rộng nhiều âm bồi. Cả hai đều làm bằng hợp kim đồng và đều cần chỉnh âm.
Vì sao chiêng lâu ngày bị lạc tiếng?
Va đập, rơi, vận chuyển xa hay dùng lâu có thể làm thay đổi ứng suất và độ cong trên mặt chiêng. Khi đó tần số rung đổi, chiêng nghe lệch so với bộ. Chiêng lạc tiếng có thể được người chỉnh chiêng gõ lại cho đúng.
Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận năm nào?
Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại năm 2005. Di sản bao gồm cả nhạc cụ, người diễn tấu, lễ hội và không gian buôn làng. Nghề làm và chỉnh chiêng là một mắt xích nuôi sống di sản đó.