Đúc đồng hôm nay ở các làng nghề Việt là sự pha trộn: lò điện cảm ứng thay dần lò than, khuôn cát có chất kết dính và khuôn vỏ gốm thay một phần khuôn đất, máy quét và in ba chiều giúp làm mẫu. Nhưng những công đoạn quyết định vẻ đẹp như nặn mẫu, sửa nguội, làm màu vẫn cần tay thợ. Máy làm nhanh phần thô và nặng; người giữ phần hồn.
Từ lò than sang lò điện
Lò than truyền thống có ưu điểm là rẻ, linh hoạt, thợ quen tay. Nhưng nó khó giữ nhiệt độ ổn định, sinh nhiều khói và khí CO, và than lẫn vào đồng làm tăng xỉ. Nhiều xưởng ở các làng đúc đã chuyển sang lò điện cảm ứng (thợ hay gọi là lò trung tần).
Nguyên lý của lò cảm ứng: dòng điện xoay chiều chạy trong cuộn dây quấn quanh nồi nấu tạo ra từ trường biến thiên. Từ trường này sinh dòng điện ngay trong khối kim loại, và chính kim loại tự nóng lên từ bên trong. Không có ngọn lửa trực tiếp, đồng ít bị nhiễm bẩn hơn. Dòng điện cảm ứng còn khuấy kim loại lỏng, giúp hợp kim hoà đều.
| Lò than | Lò điện cảm ứng | |
|---|---|---|
| Kiểm soát nhiệt | Theo kinh nghiệm, dao động nhiều | Ổn định, dễ điều chỉnh |
| Khói, khí độc | Nhiều khói, có CO | Ít khói từ nhiên liệu (vẫn có khói kim loại) |
| Tốc độ | Chậm hơn | Nhanh |
| Đầu tư | Thấp | Cao, cần nguồn điện lớn |
| Hợp với | Xưởng nhỏ, mẻ không đều | Xưởng có đơn đều, cần chất lượng ổn định |
Lò điện không loại bỏ mọi nguy hiểm. Đồng lỏng vẫn là đồng lỏng, gặp ẩm vẫn bắn. Lò cảm ứng còn có rủi ro riêng: nếu lớp lót nồi bị nứt, kim loại lỏng có thể chạm vào cuộn dây làm mát bằng nước bên ngoài, gây nổ hơi. Vì vậy xưởng phải kiểm tra lớp lót định kỳ.
Khuôn mới: cát cứng và vỏ gốm
Khuôn cát có chất kết dính
Thay vì cát trộn đất sét và nước, nhiều xưởng dùng cát trộn chất kết dính đóng rắn bằng hoá chất hay khí. Khuôn cứng như đá, mặt mịn hơn, ít ẩm hơn, giữ hình tốt, đặc biệt hợp với đồ làm nhiều chiếc. Cát sau khi phá khuôn có thể xử lý để dùng lại một phần.
Khuôn vỏ gốm
Đây là phiên bản hiện đại của đúc khuôn sáp. Mẫu sáp được nhúng vào hồ gốm lỏng, rắc cát chịu lửa, để khô, rồi nhúng tiếp, nhiều lớp, cho tới khi thành một vỏ cứng mỏng. Nung vỏ cho sáp chảy ra, rồi rót kim loại vào vỏ còn nóng. Vỏ mỏng, thoáng khí, chịu sốc nhiệt tốt, cho chi tiết rất tinh. Kỹ thuật này dùng nhiều cho tượng nhỏ, tượng vừa và đồ mỹ nghệ chi tiết.
Khuôn đất vẫn còn chỗ
Với chuông lớn và một số đồ thờ truyền thống, khuôn đất làm bằng dưỡng xoay vẫn được dùng vì nó hợp với vật tròn lớn và vì thợ có kinh nghiệm lâu đời với nó. Một số xưởng còn giữ khuôn đất như cách để khẳng định "làm theo lối cũ".
Làm mẫu: tay, máy quét và máy in ba chiều
Mẫu là thứ quyết định một pho tượng có hồn hay không. Truyền thống là nặn bằng đất hay sáp, theo trí nhớ, theo mẫu tượng cũ, theo bản vẽ.
Ngày nay có thêm vài công cụ:
- Quét ba chiều: quét một pho tượng mẫu để lưu lại hình, phóng to thu nhỏ trên máy tính, rồi xuất ra để làm mẫu mới. Hữu ích khi cần làm lại tượng theo mẫu cũ, hoặc làm nhiều cỡ.
- In ba chiều: in mẫu bằng nhựa hoặc sáp từ tệp số, dùng làm mẫu cho khuôn vỏ gốm hoặc khuôn cát.
- Phay CNC: phay mẫu lớn từ khối xốp hay gỗ.
Nhưng mẫu từ máy thường vẫn cần thợ sửa: mặt tượng, ngón tay, nếp áo là chỗ máy làm "đúng" mà chưa chắc "đẹp". Nhiều xưởng dùng máy cho phần thô và giữ thợ nặn giỏi cho phần cuối. Cũng cần lưu ý về bản quyền: quét lại tượng của người khác để đúc bán là chuyện cần xin phép.
Những việc vẫn là của tay thợ
- Nặn và sửa mẫu: thần thái mặt, tỷ lệ, nếp áo.
- Đọc đồng: dù có nhiệt kế, thợ cả vẫn nhìn màu, nhìn độ linh của đồng để quyết định rót.
- Sửa nguội: cắt cổng rót, đục gờ, hàn vá, giũa, mài. Máy mài cầm tay giúp nhanh hơn, nhưng mài sao cho không mất nét là tay nghề.
- Làm màu: tạo màu nâu, đen, xanh, vàng cho bề mặt đòi hỏi kinh nghiệm về nhiệt và cách phủ, mỗi xưởng một bí quyết.
- Ghép: với tượng chia khúc, ghép và giấu mối là việc của người có mắt.
Hoa văn chạm thêm sau khi đúc là nghề của thợ chạm, gắn với các làng chạm; ở làng đúc, phần lớn hoa văn đã nằm sẵn trong mẫu và khuôn.
Chuyện môi trường và sức khoẻ ở làng đúc
Đúc đồng sinh ra nhiều thứ cần được quản lý: khói kim loại (kẽm, chì nếu hợp kim có chì), bụi cát khuôn, xỉ, nước thải từ khâu làm màu, tiếng ồn từ khâu mài. Bụi cát khuôn chứa silic tinh thể; hít lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi silic. Khói kẽm gây sốt khói kim loại. Lò than trong chỗ kín sinh CO.
Các xưởng làm bài bản đầu tư hút khói, che chắn, dùng khẩu trang lọc bụi (loại N95 hoặc P2), nút tai, kính, găng chịu nhiệt, giày bảo hộ. Với khách tham quan, đây cũng là chỉ dấu để nhận ra một xưởng làm cẩn thận: thợ có đồ bảo hộ, sàn khô, khu rót tách biệt.
Với cư dân làng, xưởng đúc nằm xen nhà ở là bài toán chưa có lời giải dễ. Một số địa phương quy hoạch cụm sản xuất riêng, tách lò khỏi khu dân cư; nhiều nơi vẫn còn xen kẽ.
Thợ trẻ và chuyện giữ nghề
Máy móc làm nghề đúc bớt nặng nhọc, và đó là một lý do giúp giữ chân thợ trẻ. Một số người trẻ ở làng đúc học thêm mỹ thuật, điêu khắc, thiết kế ba chiều, rồi quay về xưởng gia đình. Họ mang theo kỹ năng số, nhưng vẫn phải học từ cha chú cách làm khuôn, cách đọc đồng, những thứ không có trong phần mềm.
Cũng có chiều ngược lại: đồ đúc hàng loạt giá rẻ, khuôn cát nhựa, mẫu in sẵn làm thị trường tràn đồ giống nhau, khiến người mua khó phân biệt đồ làm kỹ với đồ làm nhanh. Phân biệt được là việc của người mua có hiểu biết.
Người mua hôm nay nên hỏi gì
- Hợp kim gì? Đồng thiếc, đồng thau, hay hợp kim khác; có mạ, phủ màu không.
- Đúc bằng khuôn gì? Khuôn đất, khuôn sáp, khuôn vỏ gốm hay khuôn cát. Câu trả lời giải thích phần lớn chất lượng bề mặt.
- Mẫu ai làm? Nặn tay riêng, mẫu có sẵn, hay từ tệp in ba chiều.
- Có mối ghép không, ở đâu? Với tượng lớn, câu này rất nên hỏi.
- Bảo quản thế nào? Màu tạo bằng xử lý bề mặt có thể đổi theo thời gian; hỏi cơ sở cách giữ.
Giá cả tuỳ cơ sở, hỏi trực tiếp. Một cơ sở trả lời rõ năm câu trên thường là cơ sở làm nghề nghiêm túc.
Câu hỏi thường gặp
Lò trung tần dùng để làm gì trong đúc đồng?
Lò trung tần là lò điện cảm ứng, dùng từ trường biến thiên để làm kim loại tự nóng lên từ bên trong. Lò nấu nhanh, nhiệt độ ổn định, ít khói từ nhiên liệu hơn lò than. Nhiều xưởng đúc đồng ở làng nghề đã chuyển sang loại lò này.
Khuôn vỏ gốm là gì?
Khuôn vỏ gốm là cách làm hiện đại của đúc khuôn sáp: mẫu sáp được nhúng hồ gốm và rắc cát chịu lửa nhiều lớp thành một vỏ cứng. Nung cho sáp chảy ra rồi rót kim loại vào. Vỏ mỏng, thoáng khí, cho chi tiết rất tinh.
Đúc đồng có dùng máy in 3D không?
Có. Nhiều xưởng in mẫu bằng nhựa hoặc sáp từ tệp số, hoặc quét ba chiều tượng mẫu để phóng to thu nhỏ. Mẫu in ra thường vẫn cần thợ sửa ở mặt, tay, nếp áo. Máy giúp nhanh phần thô, còn vẻ đẹp cuối cùng vẫn cần tay người.
Làm việc ở xưởng đúc đồng có hại sức khoẻ không?
Có những nguy cơ rõ: bỏng, khói kẽm gây sốt khói kim loại, bụi cát khuôn chứa silic có thể gây bệnh bụi phổi, khí CO từ lò than, tiếng ồn khi mài. Xưởng làm bài bản phải có hút khói, khẩu trang lọc bụi, nút tai, kính và găng chịu nhiệt. Khách tham quan nên đứng xa khu rót và khu mài.
Làm sao phân biệt đồ đồng đúc kỹ và đúc hàng loạt?
Hỏi hợp kim, loại khuôn, người làm mẫu và vị trí mối ghép. Nhìn thêm độ sắc của chi tiết nhỏ, độ liền của bề mặt, và chỗ khuất xem có rỗ hay vết sửa vội. Một cơ sở trả lời rõ ràng các câu đó thường làm nghề nghiêm túc.