Đúc chuông đồng: hợp kim, độ dày vách và tiếng ngân của chuông chùa

Một quả chuông đồng kêu hay nhờ ba thứ: hợp kim đồng thiếc đủ cứng để rung lâu, vách chuông có độ dày được tính theo mặt cắt từ quai xuống miệng, và một mẻ rót không rỗ, không nứt. Chuông chùa Việt thường không có quả lắc bên trong mà được đánh từ ngoài bằng chày gỗ vào núm gõ, nên tiếng trầm và ngân dài. Chỉ một vết nứt nhỏ hay chùm rỗ khí trong vách cũng đủ làm chuông kêu rè, thậm chí "câm".

Giải phẫu một quả chuông chùa Việt

Trước khi bàn kỹ thuật, nên biết tên các phần:

• Quai: phần treo trên đỉnh, ở chuông Việt thường tạo hình con vật gọi là bồ lao, hai đầu quay ra hai phía.
• Vai và thân: phần thân chuông, thường được chia thành các ô bằng những dải nổi dọc và ngang. Mặt ô là chỗ khắc minh văn: năm đúc, người đúc, người công đức.
• Núm gõ: hai núm tròn nổi ở hai bên thân, thường tạo hình hoa sen, là chỗ chày đánh vào.
• Vành miệng: phần dưới cùng, loe hoặc thẳng tuỳ kiểu.

Vị trí núm gõ không ngẫu nhiên: đó là vùng vách dày, chịu va đập, và đánh vào đó thì chuông rung ra tiếng đầy đủ nhất. Thợ đúc đặt núm theo kinh nghiệm truyền lại cùng kiểu dáng chuông.

Hợp kim chuông: cứng mới ngân

Tiếng chuông là kim loại rung. Kim loại càng cứng, càng ít "hao" năng lượng rung bên trong, thì chuông càng ngân lâu. Đồng nguyên chất mềm, rung tắt nhanh; thêm thiếc thì hợp kim cứng lên rõ rệt.

Trên thế giới, hợp kim chuông kinh điển thường nằm quanh khoảng ba phần đồng một phần thiếc, nghĩa là thiếc khoảng 20–25%. Ở mức này hợp kim rất cứng, giòn, nhưng cho tiếng vang tốt nhất. Chuông Việt cổ được phân tích cho thấy thành phần khá đa dạng, nhiều quả có thêm chì và các tạp chất khác, phản ánh nguồn đồng góp và kinh nghiệm riêng của từng lò. Vì vậy đừng tìm một "công thức chuông Việt" duy nhất.

Chì giúp đồng lỏng chảy dễ hơn, nhưng chì không tan đều mà nằm thành những hạt nhỏ trong kim loại. Nhiều chì thì những hạt đó làm "giảm chấn", tiếng chuông bị đục. Đây là lý do thợ chuông cẩn thận với đồ đồng góp có lẫn chì.

Độ dày vách: mặt cắt quyết định tiếng

Nếu cắt đôi một quả chuông theo chiều dọc, ta sẽ thấy vách không dày đều. Thường vách mỏng hơn ở vai, dày dần về phía dưới, và dày nhất ở vùng gần miệng, nơi chày hoặc quả lắc đánh vào. Hình dáng đường cắt này, người làm chuông gọi là mặt cắt hay "dưỡng chuông", quyết định chuông phát ra những âm nào.

Một quả chuông khi đánh không phát ra một âm duy nhất mà là một chùm âm: âm chính và nhiều âm bồi. Tỷ lệ giữa các âm này làm nên "giọng" của chuông. Chuông châu Âu được tạo mặt cắt rất kỹ và còn được tiện bớt kim loại bên trong sau khi đúc để chỉnh các âm cho hoà. Chuông chùa Đông Á, trong đó có chuông Việt, ít khi được chỉnh như vậy; thẩm âm chú trọng vào tiếng trầm và độ ngân dài hơn là sự hoà âm chính xác.

Với thợ, tấm dưỡng gỗ cắt theo nửa mặt cắt chuông là "bản thiết kế". Xoay dưỡng quanh trục để gạt đất thành lõi và áo khuôn, vách chuông sẽ có đúng mặt cắt ấy. Đổi dưỡng là đổi tiếng.

Chày gỗ và núm gõ: vì sao chuông chùa ngân trầm

Chuông nhà thờ phương Tây thường có quả lắc kim loại bên trong. Kim loại đánh kim loại tạo tiếng sáng, nhiều âm cao. Chuông chùa Việt được đánh từ ngoài bằng một chày gỗ treo ngang, hoặc dùi gỗ. Gỗ mềm hơn đồng, tiếp xúc lâu hơn một chút, nên kích thích mạnh những âm trầm và ít kích thích âm cao chói. Kết quả là tiếng "boong" trầm, ấm, ngân dài, rất hợp với không gian chùa.

Đây là ví dụ hay về chuyện vật liệu: cùng một quả chuông, đổi chày gỗ sang búa sắt là đổi hẳn giọng chuông, và còn dễ làm sứt mẻ, nứt chuông.

Chuông rè, chuông câm: lỗi nằm ở đâu

Có nhiều nguyên nhân làm chuông không kêu như mong muốn:

1. Rỗ khí: khuôn ẩm, khuôn bí, đồng hút khí. Những túi khí trong vách làm gián đoạn sự rung.
2. Nứt: nứt khi nguội không đều, hoặc nứt về sau do va đập. Chuông nứt thường kêu rè, rung tắt rất nhanh.
3. Lõi lệch: vách một bên dày một bên mỏng, chuông rung không đều, có thể có tiếng "đập" lên xuống khó chịu.
4. Vết nối lạnh: rót ngắt quãng, hai dòng đồng gặp nhau không hoà vào nhau, để lại mặt yếu trong vách.
5. Hợp kim sai: quá ít thiếc thì tiếng ngắn; quá nhiều chì thì tiếng đục.

Trong sử Việt có câu chuyện chuông Quy Điền thời Lý: chuông đúc xong đánh không kêu, bị đem bỏ ra ruộng. Truyền thuyết giải thích theo kiểu thần kỳ; với thợ đúc, một chuông lớn đánh không ngân thường là dấu hiệu của một trong các lỗi trên. Chi tiết phần sử và phần truyền thuyết được kể ở bài về An Nam tứ đại khí.

Những quả chuông cổ còn lại

Nhiều chuông cổ của Việt Nam đã mất vì chiến tranh, vì bị nấu lại lấy đồng. Một số quả còn lại có minh văn cho biết năm đúc, nên là nguồn quý cho cả lịch sử lẫn kỹ thuật:

• Chuông Thanh Mai: phát hiện ở vùng Thanh Oai (Hà Nội) năm 1986, minh văn ghi niên đại năm 798, được coi là chuông có niên đại sớm nhất từng tìm thấy ở Việt Nam. Chuông đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
• Chuông Vân Bản: chuông thời Trần, cũng là bảo vật quốc gia, thường được nêu làm mẫu của kiểu chuông thời này.

Muốn xem chuông cổ tận mắt, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội là chỗ bắt đầu tốt. Khi xem, để ý quai bồ lao, núm gõ hình sen, cách chia ô và độ dày ở vành miệng.

Đúc chuông hôm nay và vài lời khuyên cho người đặt chuông

Ngày nay các làng đúc như Tống Xá (Ninh Bình), Ngũ Xã (Hà Nội), Phước Kiều (Đà Nẵng) vẫn nhận đúc chuông chùa, từ cỡ nhỏ treo hiên tới đại hồng chung nặng hàng tấn. Lễ rót đồng chuông thường được tổ chức trang trọng.

Nếu là người đại diện nhà chùa hay dòng họ đi đặt chuông, vài câu nên hỏi:

• Hợp kim gì, thiếc nhiều hay ít, đồ đồng góp được xử lý thế nào.
• Chuông đúc bằng khuôn gì, ai làm dưỡng mặt cắt.
• Có được nghe thử một quả chuông cùng cỡ xưởng đã làm không.
• Xưởng xử lý thế nào nếu chuông đúc ra bị nứt hay tiếng rè.

Về giữ chuông: không đánh bằng vật kim loại, không đánh quá mạnh hay dồn dập liên hồi vào một chỗ (hợp kim nhiều thiếc vốn giòn, va đập mạnh lâu ngày dễ nứt), và treo ở chỗ khô, thoáng để tránh gỉ ăn sâu vào vết nứt li ti.

Đứng xem lễ rót chuông thì giữ khoảng cách theo chỉ dẫn. Đồng lỏng gặp ẩm có thể bắn; bỏng nhẹ xả nước mát sạch 15–20 phút, bỏng nặng hoặc kim loại bắn vào mắt thì gọi 115.