An Nam tứ đại khí là bốn công trình bằng đồng nổi tiếng của Đại Việt thời Lý – Trần: tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Phật ở chùa Quỳnh Lâm. Cả bốn đều đã mất, nên ngày nay ta chỉ biết chúng qua sử cũ và truyền thuyết. Phần sử cho biết chúng có thật và được làm dưới triều nào; còn chuyện thiền sư Nguyễn Minh Không một mình đúc cả bốn là truyền thuyết, không khớp được với niên đại.
Bốn vật, bốn nơi, hai triều
| Khí cụ | Nơi đặt | Triều đại gắn với | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tháp Báo Thiên | Chùa Báo Thiên, Thăng Long (nay khu vực Nhà thờ Lớn, Hà Nội) | Lý Thánh Tông | Tháp nhiều tầng; theo nhiều ghi chép, phần chóp bằng đồng |
| Chuông Quy Điền | Gắn với chùa Diên Hựu (chùa Một Cột), Thăng Long | Lý Nhân Tông | Chuông lớn, tương truyền đánh không kêu, bị bỏ ra ruộng |
| Vạc Phổ Minh | Chùa Phổ Minh, vùng Thiên Trường xưa (nay thuộc Ninh Bình) | Thời Trần | Vạc đồng rất lớn đặt trước chùa |
| Tượng Quỳnh Lâm | Chùa Quỳnh Lâm, Đông Triều (Quảng Ninh) | Thường gắn thời Lý | Tượng Phật Di Lặc bằng đồng rất cao |
Không rõ ai là người đầu tiên gom bốn vật này thành bộ "tứ đại khí". Cách gọi này xuất hiện trong tài liệu đời sau và được truyền rộng trong dân gian. Điều đáng chú ý là bộ bốn vật trải trên hai triều đại cách nhau hàng trăm năm, nên không thể là công trình của một người.
Phần có trong sử
Tháp Báo Thiên
Đại Việt sử ký toàn thư chép việc vua Lý Thánh Tông cho xây tháp lớn ở chùa Báo Thiên vào năm 1057, gọi là tháp Đại Thắng Tư Thiên, nhiều tầng, rất cao. Tháp phần lớn xây gạch; các ghi chép đời sau nói phần chóp được làm bằng đồng, và chính vì thế tháp được xếp vào hàng "đại khí". Tháp trải qua nhiều lần hư hại và tu sửa qua các triều. Đến cuối thế kỷ 19, trên khu đất chùa Báo Thiên cũ người Pháp xây Nhà thờ Lớn Hà Nội; tên phố Nhà Chung, phố Bảo Khánh và ngõ Báo Thiên quanh đó gợi nhắc vùng đất xưa.
Chuông Quy Điền
Theo sử cũ, dưới thời Lý Nhân Tông, triều đình cho đúc một quả chuông rất lớn gắn với việc tu bổ chùa Diên Hựu. Chuông quá lớn, không treo được, đánh lên không vang. Chuông bị đặt ra một khu ruộng trũng có nhiều rùa, nên gọi là chuông Quy Điền ("ruộng rùa"). Chi tiết số lượng đồng, kích thước thì các nguồn chép khác nhau và nhiều chỗ mang màu phóng đại.
Với thợ đúc, một quả chuông khổng lồ đánh không kêu hoàn toàn có lý do vật liệu: vách quá dày so với cỡ chuông, chuông đặt trên đất nên không rung tự do được, hoặc trong lòng vách có rỗ, có vết nối lạnh do phải rót nhiều nồi. Treo chuông là điều kiện để chuông ngân; chuông đặt sát đất thì tiếng tắt ngay.
Vạc Phổ Minh
Chùa Phổ Minh ở vùng Tức Mặc, nơi nhà Trần dựng hành cung Thiên Trường. Vạc đồng đặt trước chùa nổi tiếng vì cỡ rất lớn. Ngày nay chùa Phổ Minh vẫn còn, với tháp gạch thời Trần nổi tiếng, nhưng vạc thì không. Năm đúc và kích thước vạc mỗi nguồn ghi một khác, nên chỉ có thể nói chắc là vạc thuộc thời Trần.
Tượng Quỳnh Lâm
Chùa Quỳnh Lâm ở Đông Triều từng là một trung tâm Phật giáo lớn, gắn với thiền phái Trúc Lâm thời Trần. Pho tượng Di Lặc bằng đồng ở đây được mô tả là rất cao, cao vượt mái. Chùa đã được phục dựng trong thời gian gần đây trên nền cũ, còn pho tượng gốc đã mất từ lâu.
Bốn vật mất đi thế nào
Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng vào năm 1426, trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, khi quân Minh bị vây trong thành Đông Quan, tướng Vương Thông đã cho phá chuông Quy Điền và vạc Phổ Minh để lấy đồng làm vũ khí. Đây là ghi chép rõ nhất về số phận của hai trong bốn vật.
Tháp Báo Thiên và tượng Quỳnh Lâm thì nhiều tài liệu cho là cũng mất trong khoảng thời gian chiến loạn và thuộc Minh đầu thế kỷ 15, hoặc hư hại dần về sau. Chi tiết cụ thể còn chưa thống nhất.
Câu chuyện này có một bài học vật liệu rõ ràng: đồng là tài sản nấu lại được. Vật đồng càng lớn, càng thành mục tiêu khi người ta cần kim loại. Rất nhiều đồ đồng lớn trong lịch sử thế giới đã có số phận tương tự. Đá và gạch ở lại; đồng thì đi vào lò.
Phần truyền thuyết: Nguyễn Minh Không và chiếc túi đồng
Trong dân gian, cả bốn đại khí đều gắn với thiền sư Nguyễn Minh Không, người được các làng đúc thờ làm tổ nghề. Truyện kể rằng ngài sang phương Bắc, xin vua nước ấy một ít đồng, chỉ đủ bỏ vào chiếc túi nhỏ mang theo. Vua đồng ý, nào ngờ túi của ngài chứa được gần hết đồng trong kho. Mang về nước, ngài đúc thành tháp, chuông, vạc, tượng. Một dị bản kể rằng khi chuông lớn được đánh, con trâu vàng ở phương Bắc nghe tiếng tưởng mẹ gọi, chạy sang, giẫm sụt đất thành hồ, và đó là gốc tích tên hồ Kim Ngưu (trâu vàng), một tên gọi cũ gắn với hồ Tây.
Về nhân vật lịch sử, sử cũ có ghi một nhà sư tên Minh Không chữa khỏi bệnh cho vua Lý Thần Tông và được phong Quốc sư. Như vậy Minh Không là người có thật, sống vào thời Lý. Nhưng:
- Tháp Báo Thiên được xây năm 1057, khi Minh Không theo các nguồn truyền thống còn chưa sinh hoặc còn rất nhỏ.
- Vạc Phổ Minh thuộc thời Trần, hơn một trăm năm sau khi ngài mất.
- Sử không chép ngài đúc bất cứ khí cụ nào.
Vì vậy, việc gán cả bốn vật cho Minh Không nên hiểu là cách dân gian và làng nghề tôn vinh một vị tổ, gom những công trình lớn nhất về một nhân vật thiêng. Chuyện thờ tổ nghề đúc đồng được kể kỹ hơn ở bài riêng về Nguyễn Minh Không và tục thờ tổ.
Đọc truyền thuyết bằng con mắt người thợ
Truyền thuyết thường giấu trong mình những sự thật của nghề. Đọc chuyện chiếc túi đồng, người làm nghề sẽ thấy:
- Đồng là thứ quý, phải xin, phải góp. Đúng với thực tế: đúc vật lớn luôn là chuyện huy động kim loại của cả cộng đồng, thậm chí cả nước.
- Chuông đánh làm rung chuyển đất trời. Phóng đại, nhưng phản ánh ấn tượng thật về tiếng chuông lớn, có thể nghe xa hàng cây số khi đêm vắng.
- Chuông "câm" bị vứt bỏ. Đúng với kinh nghiệm: một chuông lớn không kêu là thất bại kỹ thuật rất khó cứu.
Góc nhìn hôm nay: còn gì để xem
- Chùa Một Cột (Hà Nội): di tích gắn với chùa Diên Hựu xưa, nơi chuông Quy Điền được đúc cho. Công trình hiện nay là bản dựng lại sau năm 1954 theo kiểu cũ.
- Khu vực Nhà thờ Lớn và phố Bảo Khánh: đứng ở đây hình dung ngọn tháp mười mấy tầng từng là điểm cao nhất kinh thành.
- Chùa và tháp Phổ Minh (Ninh Bình, vùng Nam Định cũ): tháp gạch thời Trần vẫn còn, cạnh chỗ đặt vạc xưa.
- Chùa Quỳnh Lâm (Đông Triều, Quảng Ninh): nền chùa cổ, công trình phục dựng.
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): các hiện vật đồng thời Lý – Trần còn lại, để hình dung trình độ đúc của thời đó.
Khi đọc sách hay xem bài viết về tứ đại khí, nên tách bạch: con số kích thước, trọng lượng nào có nguồn sử, con số nào là truyền miệng. Phần lớn số liệu "nặng bao nhiêu nghìn cân" lưu truyền trên mạng không có nguồn chắc.
Câu hỏi thường gặp
An Nam tứ đại khí gồm những gì?
Gồm tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Phật chùa Quỳnh Lâm. Đây là bốn công trình bằng đồng nổi tiếng thời Lý – Trần. Cả bốn đều đã mất, chỉ còn trong sử sách và truyền thuyết.
Tứ đại khí bị mất từ khi nào?
Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1426, Vương Thông khi bị vây ở thành Đông Quan đã phá chuông Quy Điền và vạc Phổ Minh lấy đồng làm vũ khí. Tháp Báo Thiên và tượng Quỳnh Lâm được cho là mất trong khoảng thời gian chiến loạn và thuộc Minh hoặc hư hại dần. Chi tiết về hai vật này chưa thống nhất.
Nguyễn Minh Không có đúc tứ đại khí không?
Đó là truyền thuyết. Minh Không là nhà sư có thật thời Lý, được sử ghi việc chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông. Nhưng tháp Báo Thiên xây năm 1057 và vạc Phổ Minh thuộc thời Trần, không khớp với đời ngài, và sử không chép ngài đúc khí cụ nào.
Vì sao gọi là chuông Quy Điền?
Theo sử cũ, chuông đúc thời Lý Nhân Tông quá lớn, không treo được và đánh không vang, nên bị đặt ra một khu ruộng có nhiều rùa. "Quy Điền" nghĩa là ruộng rùa. Chuông đặt sát đất không rung tự do được, đó cũng là một lý do khiến chuông không ngân.
Tháp Báo Thiên ở đâu?
Tháp Báo Thiên thuộc chùa Báo Thiên ở Thăng Long, nay là khu vực Nhà thờ Lớn Hà Nội và phố Bảo Khánh. Tháp được xây năm 1057 thời Lý Thánh Tông. Ngày nay không còn dấu tích tháp trên mặt đất.