Làng rèn ưa thép nhíp, thép lò xo từ xe cũ vì đây là thép carbon trung bình tới cao có thêm silic, mangan hoặc crôm, được chế tạo để chịu uốn đi uốn lại hàng triệu lần mà không gãy. Đem rèn thành dao, nó trui cứng được ở lưỡi mà vẫn dai, ít mẻ khi chặt. Lá nhíp lại sẵn dạng tấm dày vừa một con dao, dễ kiếm ở bãi phế liệu. Điểm yếu duy nhất: không ai biết chắc mác thép của một lá nhíp cũ, và nhíp đã dùng lâu có thể mang vết nứt mỏi, nên thợ giỏi luôn thử trước khi làm.
Nhíp xe là gì
Nhíp là bộ lò xo lá của xe tải, xe khách, xe kéo: nhiều lá thép cong xếp chồng lên nhau, kẹp ở giữa, hai đầu bắt vào khung xe. Khi xe chạy qua ổ gà, các lá nhíp uốn xuống rồi bật lại, hấp thụ chấn động. Một lá nhíp trong đời xe có thể uốn hàng triệu lần.
Để làm được việc đó, thép nhíp phải cứng đủ để bật lại đúng hình dạng (không bị oằn vĩnh viễn) nhưng dai đủ để không gãy. Nhà sản xuất chọn thép lò xo, trui và ram nó ở mức "đàn hồi", thường tương ứng vùng màu ram xanh lam. Đó chính là bộ đôi tính chất mà người làm dao cũng tìm kiếm.
Thành phần thép lò xo: điều có thể nói và điều không nên nói
Thép lò xo dùng cho nhíp xe trên thế giới thuộc nhiều mác trong nhiều bộ tiêu chuẩn khác nhau. Điểm chung là:
- Carbon khoảng 0,5–0,65%, đủ để trui cứng.
- Thêm silic để tăng độ đàn hồi, hoặc mangan, crôm, đôi khi vanađi để thép trui cứng sâu và dai hơn.
- Được nhiệt luyện sẵn ở trạng thái đàn hồi.
Ví dụ về những mác thép lò xo hay được nhắc trong tài liệu: 5160 theo tiêu chuẩn Mỹ, SUP9 theo tiêu chuẩn Nhật, các mác silic – mangan trong tiêu chuẩn Trung Quốc và Nga. Nhưng nhíp xe cũ ở bãi phế liệu Việt Nam đến từ xe của nhiều nước, nhiều đời, đã qua sửa chữa. Không thể nhìn một lá nhíp mà nói nó là mác gì, và càng không thể khẳng định "dao làng này làm bằng thép X". Ai nói chắc như vậy mà không có kết quả phân tích thì nên nghe với một chút dè dặt.
Vì sao thép nhíp hợp làm dao
| Đặc điểm | Lợi cho người làm dao |
|---|---|
| Carbon trung bình tới cao | Trui cứng được, lưỡi giữ sắc tốt cho dao chặt, dao phát, dao bếp dày |
| Có silic, mangan, crôm | Dai hơn thép carbon thường cùng độ cứng; trui cứng sâu hơn, có thể trui dầu |
| Dạng lá dày | Sẵn độ dày gần với sống dao; ít phải đập dàn |
| Dài và đều | Một lá cắt được nhiều phôi |
| Dễ kiếm | Bãi phế liệu, xưởng sửa xe đều có nhíp thay ra |
Nhờ vậy, dao từ nhíp thường có tiếng là "chặt không mẻ, mài lại nhanh sắc". Đó không phải phép màu mà là kết quả của thép đúng loại cộng nhiệt luyện đúng tay.
Những rủi ro của thép tái dụng
Vết nứt mỏi
Lá nhíp đã làm việc nhiều năm có thể mang vết nứt mỏi rất nhỏ, nhất là quanh lỗ bắt bu lông, chỗ kẹp giữa, và những chỗ bị gỉ ăn sâu. Mắt thường khó thấy. Nếu phôi dao nằm trúng vết nứt, lúc trui hay lúc dùng con dao có thể gãy ở đó. Thợ cẩn thận bỏ phần quanh lỗ và chỗ kẹp, chỉ dùng phần lá giữa còn lành.
Bề mặt mất carbon
Nhíp đã qua nhiệt luyện ở nhà máy và qua nhiều năm gỉ sét; lớp mặt ngoài có thể bị mất carbon một phần. Phần này trui không cứng bằng lõi. Mài bỏ lớp ngoài trước hoặc sau khi trui giúp lưỡi đạt đúng độ cứng của thép.
Không đồng nhất
Hai lá nhíp trong cùng một bộ có thể khác mác thép nếu đã từng được thay. Một lò dùng nhiều nguồn nhíp sẽ có dao không đều nếu không thử từng lô.
Thợ thử thép tái dụng như thế nào
- Thử tia lửa: áp thép vào đá mài quay. Thép nhiều carbon cho tia ngắn hơn, nổ thành nhiều chùm nhánh; thép ít carbon cho tia dài, thưa, ít nổ. Thép có crôm, silic cho tia khác màu và khác dáng chút ít. Đây là phép thử nhanh, cần kinh nghiệm để đọc.
- Trui thử: cắt một mẩu nhỏ, nung tới khi hết hút nam châm rồi thêm chút nữa, trui dầu hoặc nước. Thử giũa: giũa trượt là thép trui được.
- Bẻ gãy, nhìn mặt gãy: mẩu vừa trui kẹp trên ê tô, đập gãy. Mặt gãy mịn, xám bạc như hạt cát nhỏ là thép tốt, nhiệt đúng; mặt gãy thô, hạt to lấp lánh là nung quá nóng hoặc thép kém.
- Ghi nhớ lô: thợ có tổ chức đánh dấu từng lô nhíp, thử một lần cho cả lô.
Các nguồn thép tái dụng khác ở làng rèn
| Nguồn | Đặc điểm chung | Lưu ý |
|---|---|---|
| Lò xo cuộn (lò xo giảm xóc) | Thép lò xo dạng thanh tròn | Phải đập dẹt, tốn công hơn nhíp lá |
| Ray đường sắt | Thép carbon trung bình tới cao, khối lớn | Hay làm đe, búa, dụng cụ nặng hơn là dao |
| Giũa cũ | Thép carbon cao, rất cứng | Phải ủ mềm trước khi rèn; dễ nứt nếu làm vội |
| Vòng bi, ổ bi | Thép carbon cao có crôm | Cứng, giữ sắc tốt, khó rèn hơn |
| Lưỡi cưa máy, lưỡi cắt | Có thể là thép carbon hoặc thép gió | Thép gió rất khó rèn tay, nhiệt luyện khác hẳn |
Bảng chỉ mô tả xu hướng chung. Thành phần cụ thể của từng món phế liệu không thể đoán chắc.
An toàn với thép tái dụng
- Không tự tháo nhíp đang lắp trên xe: nhíp chịu tải tích rất nhiều năng lượng; tháo sai cách có thể làm lá nhíp bật ra gây chấn thương nặng. Việc tháo để thợ sửa xe làm.
- Sơn, dầu mỡ cũ trên nhíp cháy trong lò tạo khói độc; làm sạch trước, nung ở chỗ thông gió.
- Mạ kẽm, mạ khác trên một số phế liệu sinh khói kim loại khi nung; tránh nung đồ mạ.
- Cắt bằng máy cắt cầm tay bắn tia lửa và mảnh đá cắt; kính, găng, đứng lệch khỏi hướng quay đá.
- Thép hết đỏ vẫn nóng; lò than trong chỗ kín sinh khí CO.
Bỏng nhẹ: xả nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ. Bỏng sâu, rộng, bỏng mặt, tay, mắt, mạt kim loại vào mắt: đi cấp cứu, gọi 115.
Thép nhíp làm ra dao bếp, dao nông cụ, dao đi rừng rất tốt. Dao, kiếm, mã tấu thuộc vũ khí thô sơ có quy định riêng của pháp luật; làng rèn chân chính làm công cụ.
Góc nhìn hôm nay: hỏi gì khi mua dao thép nhíp
"Dao thép nhíp" đã thành một kiểu quảng cáo. Để biết mình đang mua gì, có thể hỏi: nhíp xe loại gì, có bỏ phần quanh lỗ không, trui nước hay dầu, ram tới đâu. Nhìn lưỡi: không có vết nứt chân tóc, không có vết gỉ rỗ sâu còn sót lại từ lá nhíp cũ. Cầm thử: dao nhíp thường dày sống, nặng tay. Thép tái dụng là một nét đẹp của làng rèn Việt: nó biến thứ đã hết đời ở một chiếc xe thành công cụ dùng thêm nhiều năm trong bếp, ngoài vườn. Muốn hiểu thêm về thép lò xo, sách vật liệu cơ khí phổ thông có phần thép đàn hồi đáng đọc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao làng rèn hay dùng thép nhíp xe?
Vì thép nhíp là thép lò xo, có carbon đủ để trui cứng lại thêm silic, mangan hoặc crôm giúp dai, ít mẻ. Nó sẵn dạng lá dày gần bằng sống dao và dễ kiếm ở bãi phế liệu, xưởng sửa xe.
Thép nhíp là thép gì?
Thép nhíp thuộc nhóm thép lò xo, carbon khoảng 0,5–0,65%, thường có silic, mangan hoặc crôm. Có nhiều mác khác nhau theo tiêu chuẩn từng nước, nên không thể khẳng định một lá nhíp cũ là mác cụ thể nào.
Dao thép nhíp có tốt không?
Dao thép nhíp rèn đúng, trui và ram đúng thường dai, ít mẻ, hợp chặt và phát. Chất lượng phụ thuộc lá nhíp có còn lành không và tay nghề nhiệt luyện. Nhíp có vết nứt mỏi có thể làm dao gãy.
Thép nhíp có bị gỉ không?
Có. Thép nhíp là thép carbon, không phải thép không gỉ. Dao thép nhíp cần lau khô sau khi dùng, cất nơi khô ráo và thoa dầu mỏng khi để lâu.