Rèn tay và rèn búa máy khác nhau chủ yếu ở nguồn lực đập, tốc độ và độ đều, chứ không khác nhau về bản chất: cả hai đều đập thép nóng cho chảy thành dáng, rồi độ cứng của con dao vẫn do thép và các bước trui, ram quyết định. Búa máy đập nhanh và đều, mỗi lần nung làm được nhiều việc hơn; búa tay chậm hơn nhưng cho người thợ cảm nhận tinh hơn ở những chi tiết nhỏ. Khác biệt thật sự lớn nằm giữa dao rèn (đập từ phôi dày) và dao dập, cắt từ thép tấm mỏng.
Ba cách làm ra một con dao
Trước khi so búa tay với búa máy, cần tách ba con đường làm dao hay bị gọi chung là "dao rèn":
| Cách làm | Bắt đầu từ | Tạo dáng bằng | Đặc điểm thành phẩm |
|---|---|---|---|
| Rèn tay | Phôi dày: lá nhíp, thanh thép | Búa tay, búa tạ, đe | Sống dày thon dần, còn vết búa, mỗi con hơi khác nhau |
| Rèn búa máy | Phôi dày như trên | Búa máy đập liên tục, thợ cầm phôi xoay | Dáng tương tự rèn tay, đều hơn, ít vết búa lớn |
| Cắt, dập từ thép tấm | Thép tấm, thép lá đã cán sẵn độ dày | Máy cắt, máy dập theo khuôn, rồi mài | Độ dày đều từ sống tới gần lưỡi, mặt phẳng, rất đồng đều |
Cả ba đều có thể ra dao tốt hoặc dao tồi. Dao dập từ thép tốt, nhiệt luyện chuẩn trong lò có điều khiển vẫn là dao tốt; nhiều hãng dao lớn trên thế giới làm theo cách này. Dao rèn tay từ thép kém, trui sai vẫn là dao kém.
Búa máy ở làng rèn là những loại nào
Búa lò xo, búa cơ
Động cơ điện quay một trục lệch tâm hoặc tay biên, kéo đầu búa lên xuống qua một lá nhíp hay lò xo. Lò xo làm cú đập "quất" mạnh hơn và giảm giật cho máy. Nhiều xưởng làng nghề tự chế loại búa này từ động cơ, bánh đà và nhíp xe cũ. Thợ điều khiển bằng bàn đạp: đạp nhẹ đập nhẹ, đạp mạnh đập nhanh và nặng.
Búa hơi
Dùng khí nén đẩy đầu búa. Lực đều, điều khiển nhạy, có thể đập một nhát đơn hoặc đập liên tục. Đắt và cần máy nén khí, nên ít gặp ở lò nhỏ hơn.
Máy ép, máy dập khuôn
Máy ép thuỷ lực ép chậm và sâu, lực đi vào tận lõi phôi. Máy dập khuôn ép phôi nóng giữa hai nửa khuôn để ra hình hàng loạt, dùng nhiều cho nông cụ và dụng cụ cầm tay sản xuất lớn.
Khác nhau ở đâu khi đứng cạnh đe
Tốc độ và số lần nung
Mỗi lần thép từ lò ra, thợ chỉ có vài chục giây trước khi thép tụt xuống đỏ sẫm. Ba người quai búa tay đập được vài chục nhát; búa máy đập được gấp nhiều lần trong cùng thời gian. Ít lần nung hơn nghĩa là thép ít bị đóng vảy, ít mất carbon ở bề mặt, đó là lợi thế kỹ thuật thật của búa máy, không chỉ là nhanh hơn.
Độ đều
Búa máy cho lực đều, hai mặt dao dễ đều nhau. Rèn tay thì độ đều phụ thuộc người thợ cả và nhịp của thợ phụ. Thợ giỏi đập tay vẫn ra dao rất đều, nhưng mất nhiều công hơn.
Cảm nhận chi tiết
Ở những chỗ nhỏ như mũi dao, chỗ chuyển từ thân sang chuôi, đường quắm của dao quắm, búa tay cho thợ kiểm soát từng nhát. Nhiều xưởng dùng búa máy để vuốt và dàn bản nhanh, rồi hoàn thiện bằng búa tay trên đe. Cách làm lai này hiện rất phổ biến.
Sức người và sức khoẻ
Quai búa tạ cả ngày làm mòn khớp vai, khuỷu, cổ tay. Búa máy giải phóng sức người, là một lý do chính giúp nhiều lò còn giữ được thợ. Đổi lại, búa máy ồn và rung hơn, đòi hỏi tai và tay phải được bảo vệ.
Chuyện "thớ thép" và những điều nói quá
Hay nghe nói "rèn tay thì thép có thớ, dao bền hơn búa máy". Câu này cần tách làm hai:
- Thớ chảy (thớ thép) là hướng mà các hạt và tạp chất trong thép bị kéo dài theo khi thép bị cán hay rèn. Rèn thuận theo dáng sản phẩm giúp thớ chạy theo hình dao, có lợi cho các chi tiết chịu lực như móc, trục. Nhưng điều này đúng cho cả rèn tay lẫn rèn búa máy, vì cả hai đều đập thép nóng.
- Hạt thép nhỏ hay to phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt: nung quá nóng làm hạt to, thường hoá và trui đúng nhiệt làm hạt nhỏ. Búa không "nén" thép cho chắc lại như nén đất.
Còn một niềm tin khác ở nhiều lò: đập nguội phần lưỡi sau khi rèn để lưỡi "chắc" hơn. Đập nguội có làm bề mặt cứng lên chút ít, nhưng sau đó thép còn qua trui và ram, nên hiệu quả thực tế còn bàn cãi. Điều có thể nói chắc: chất lượng dao chủ yếu do thép, nhiệt luyện và tay mài, không do người đập là người hay máy.
An toàn với búa máy
- Kẹp tay: tay giữ kìm luôn ở ngoài vùng giữa đầu búa và đe. Không đưa tay vào chỉnh phôi khi máy chưa dừng hẳn.
- Phôi văng: phôi nhỏ, kẹp không chắc có thể bị đầu búa đánh văng. Không ai đứng ở hướng phôi văng ra.
- Bàn đạp: có che chắn để không vô tình đạp trúng.
- Tiếng ồn, rung: nút tai hoặc chụp tai; nghỉ giải lao để tay đỡ rung.
- Thép hết đỏ vẫn nóng: phôi vừa rời búa máy coi như đang nóng.
- Lò than: thông gió để tránh khí CO, không ngủ cạnh lò.
Bỏng nhẹ thì xả nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ. Chấn thương dập nát tay, bỏng sâu, vật bắn vào mắt thì đi cấp cứu, gọi 115.
Mua dao: nhận ra dao rèn và dao dập
- Nhìn mặt cắt từ phía mũi: dao rèn thường dày ở sống và mỏng dần đều về lưỡi như hình nêm. Dao dập từ thép tấm dày gần đều từ sống xuống, chỉ vát ở sát lưỡi.
- Nhìn chuôi: dao rèn thường có chuôi vuốt nhỏ dần, liền khối với thân. Dao dập có chuôi cắt theo khuôn, cạnh vuông vức.
- Vết búa: còn vết búa thì gần như chắc là có rèn, nhưng không còn vết búa chưa chắc là dập, vì nhiều thợ mài sạch.
- Cầm thử: dao rèn từ nhíp thường nặng đầu hơn dao dập cùng kích thước.
- Hỏi thẳng: rèn tay, rèn búa máy hay dập; thép gì; trui nước hay dầu. Người làm nghề thật thường trả lời cụ thể.
Chọn loại nào là tuỳ việc. Thái mỏng trong bếp, một con dao dập từ thép tấm tốt có khi lại nhẹ tay và thái ngọt hơn. Chặt, phát, làm vườn, con dao rèn dày sống từ thép lò xo thường bền bỉ hơn.
Lò rèn hôm nay làm dao bếp, dao nông cụ, dao đi rừng, công cụ; dao, kiếm, mã tấu thuộc vũ khí thô sơ có quy định riêng của pháp luật.
Góc nhìn hôm nay
Ở các làng rèn còn sống, búa máy không giết nghề mà giữ nghề: nó cho phép một hai người làm việc của bốn năm người, giữ giá thành cạnh tranh với dao công nghiệp. Cái làm nên tên làng vẫn là bước trui và ram bằng mắt. Khi đến một xưởng, hãy để ý xem họ dùng máy ở bước nào và giữ tay ở bước nào; đó là cách nhanh nhất hiểu xưởng ấy coi trọng điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Dao rèn tay có tốt hơn dao rèn búa máy không?
Không hẳn. Cả hai đều đập thép nóng để tạo dáng; chất lượng chủ yếu do thép, trui, ram và mài quyết định. Búa máy còn có lợi là ít lần nung hơn nên thép ít mất carbon bề mặt.
Dao dập là gì?
Dao dập được cắt hoặc dập theo khuôn từ thép tấm đã cán sẵn độ dày, rồi mài và nhiệt luyện. Dao dập dày gần đều từ sống xuống, khác dao rèn mỏng dần như hình nêm. Dao dập từ thép tốt, nhiệt luyện chuẩn vẫn là dao tốt.
Thớ thép là gì?
Thớ thép là hướng các hạt và tạp chất bị kéo dài theo khi thép bị cán hoặc rèn. Rèn thuận theo dáng giúp thớ chạy theo hình sản phẩm. Điều này đúng với cả rèn tay lẫn rèn búa máy.
Làm sao phân biệt dao rèn và dao dập?
Nhìn từ mũi: dao rèn dày ở sống, mỏng dần về lưỡi; dao dập dày đều rồi chỉ vát sát lưỡi. Chuôi dao rèn thường vuốt thon liền khối, chuôi dao dập có cạnh vuông theo khuôn. Hỏi thẳng người bán là cách nhanh nhất.