Dao vùng cao là những con dao làm công cụ cho nương rẫy và rừng của đồng bào miền núi: dao quắm mũi cong để kéo và chặt cành, dao phát lưỡi dài cán dài để dọn cỏ, bụi khi làm nương, dao đi rừng đeo bên hông trong bao gỗ, và xà gạc của các dân tộc Tây Nguyên. Điểm chung là sống dày, nặng đầu, lưỡi không quá mỏng để chịu va vào gỗ cứng và đá. Mỗi dáng dao là lời giải cho một việc cụ thể, và hình dạng ấy có lý do cơ học rõ ràng.
Con dao trong đời sống miền núi
Với nhiều gia đình vùng cao, con dao là món đồ sắt quan trọng nhất trong nhà. Một con dao có thể dùng để phát nương, chặt củi, chẻ tre, vót nan đan gùi, đẽo cán cuốc, làm thịt khi có việc. Người đàn ông đi rừng gần như luôn đeo dao bên hông. Vì dùng hằng ngày, dao phải bền, dễ mài lại bằng đá suối, và hợp với tay người dùng.
Lò rèn ở vùng cao vì thế thường làm theo đặt hàng: người mua nói dao để làm gì, tay mình thế nào, thích nặng hay nhẹ. Những làng như Phúc Sen (Cao Bằng) bán dao đi khắp các chợ phiên, còn ở nhiều bản người H'Mông, lò rèn gia đình làm dao cho chính người trong bản.
Các kiểu dao vùng cao
| Kiểu dao | Dáng | Việc chính | Vùng hay gặp |
|---|---|---|---|
| Dao quắm | Mũi cong vào phía lưỡi như cái móc | Chặt cành, kéo dây leo, phát bụi rậm | Miền núi và trung du phía Bắc |
| Dao phát | Lưỡi dài, có loại cán dài cầm hai tay | Phát cỏ, phát bụi khi làm nương | Miền núi phía Bắc, trung du |
| Dao đi rừng, dao đeo | Lưỡi vừa, mũi bằng hoặc hơi nhọn, có bao | Chặt, chẻ, vót, đa dụng | Nhiều dân tộc vùng cao |
| Xà gạc | Lưỡi cắm vào đầu một cán gỗ hoặc tre cong | Phát rẫy, chặt cây nhỏ | Các dân tộc Tây Nguyên như Ê Đê, Ba Na, M'nông |
| Rựa | Lưỡi dài bản to, mũi bằng | Chặt cây, phát bờ, chẻ củi | Miền Trung, Tây Nguyên, Nam Bộ |
Tên gọi khác nhau theo vùng và dân tộc; cùng một kiểu dao có thể có vài tên. Bảng trên dùng tên phổ thông để dễ tra cứu.
Vì sao dao vùng cao có dáng như vậy
Nặng đầu để lực chặt tự rơi
Dao phát và dao chặt thường dồn trọng lượng về phía mũi. Khi vung, phần nặng ở đầu tích nhiều năng lượng chuyển động hơn, lưỡi đi sâu vào thân cây mà người dùng không phải siết mạnh. Đây cũng là lý do rìu có lưỡi nặng ở đầu cán dài.
Mũi quắm để kéo, không chỉ để chặt
Mũi cong của dao quắm cho phép móc vào cành, dây leo rồi kéo về phía mình, cắt bằng phần lưỡi ở trong lòng móc. Trong bụi rậm có nhiều dây leo dẻo, chặt thẳng thì dây bật ra; móc và kéo thì dây căng lên và đứt.
Cán cong của xà gạc
Xà gạc có lưỡi cắm vào đầu một cán cong. Góc giữa lưỡi và cán khiến lưỡi đập vào thân cây gần như vuông góc khi người dùng vung tay tự nhiên, lực không bị trượt. Cán dài cũng giúp phát rẫy mà không phải cúi sát đất.
Sống dày, lưỡi góc lớn
Dao vùng cao gặp gỗ cứng, mắt tre, đá lẫn trong đất. Lưỡi quá mỏng sẽ mẻ hoặc quăn. Vì vậy thợ để góc lưỡi lớn hơn dao bếp và ram dao ở mức dai hơn, thường dừng ở màu nâu tới tím thay vì vàng rơm. Dao kém sắc hơn một chút nhưng chịu được va đập.
Thép và nhiệt luyện
Phần lớn dao vùng cao ngày nay làm từ thép lò xo, thép nhíp tái dụng. Thép này đủ carbon để trui cứng, lại có độ dai tốt vì vốn làm ra để chịu uốn đi uốn lại. Thợ thường chỉ trui phần lưỡi: nung tới đỏ anh đào, nhúng lưỡi vào nước, rồi để nhiệt dư từ sống chảy xuống ram lại lưỡi. Trui là nung thép tới nhiệt độ nhất định rồi làm nguội thật nhanh; ram là hơ lại nhiệt thấp để bớt giòn.
Kết quả là một con dao cứng ở lưỡi để giữ sắc, mềm ở sống để không gãy ngang khi chặt lệch. Với dao phát dài, điều này đặc biệt quan trọng: dao dài mà cứng đều cả thân sẽ gãy khi đập vào đá.
Bao dao và cách mang
Nhiều dân tộc làm bao dao bằng hai mảnh gỗ khoét lòng theo dáng lưỡi, ghép lại và buộc bằng dây mây hay đai kim loại. Bao gỗ nhẹ, không bị lưỡi cắt thủng như bao vải, và thoát ẩm tốt hơn bao da. Dao đeo bên hông, mũi chúc xuống, lưỡi quay ra ngoài hoặc ra sau tuỳ thói quen từng vùng.
Người mua dao vùng cao về thành phố nên giữ cả bao hoặc làm bao mới. Dao không bao để trong túi xách, cốp xe là cách nhanh nhất để đứt tay và làm hỏng lưỡi.
Dùng dao vùng cao an toàn
- Chặt hướng ra xa người: không chặt về phía chân, đầu gối; đứng sao cho nếu dao trượt khỏi gỗ thì nó đi vào khoảng trống.
- Giữ khoảng cách: người khác đứng ngoài tầm vung dao cộng thêm một sải tay.
- Dao cùn nguy hiểm hơn dao sắc: dao cùn trượt trên vỏ cây, bật ra ngoài ý muốn. Mài sắc thường xuyên.
- Cán chắc: kiểm tra chuôi không lỏng, khâu không nứt; dao rời cán khi đang vung rất nguy hiểm.
- Trẻ em: dao vùng cao nặng và sắc, không phải đồ cho trẻ tập; trẻ lớn hơn chỉ dùng khi có người lớn hướng dẫn kề bên.
Đứt tay nhẹ thì rửa sạch, ép chặt bằng gạc sạch cho cầm máu. Vết thương sâu, chảy máu không cầm được, đứt gân hay tổn thương ngón tay thì đi cấp cứu, gọi 115.
Một lưu ý về pháp luật: dao, kiếm, mã tấu thuộc nhóm vũ khí thô sơ có quy định riêng. Dao vùng cao là công cụ lao động; mang theo khi đi đường, đi phố cần cân nhắc và để trong bao, đúng mục đích sử dụng.
Chọn và giữ dao vùng cao
- Chọn theo việc: phát cỏ thì dao phát lưỡi dài; làm vườn có dây leo thì dao quắm; chẻ củi, chặt cành to thì rựa hay dao chặt sống dày.
- Chọn theo tay: cầm thử, vung nhẹ vào khoảng trống; dao quá nặng đầu so với sức tay dễ mỏi và mất kiểm soát.
- Xem lưỡi: không có vết nứt chân tóc gần lưỡi, sống thon dần đều.
- Mài bằng đá thô rồi đá mịn: dao vùng cao góc lưỡi lớn, không nên mài mỏng như dao bếp.
- Giữ khô: thép carbon gỉ khi để ướt; chặt cây có nhựa xong lau sạch, để khô, thỉnh thoảng thoa dầu.
Góc nhìn hôm nay
Khi nương rẫy thu hẹp và máy cắt cỏ, cưa máy phổ biến, dao vùng cao chuyển dần từ công cụ không thể thiếu sang đồ của người làm vườn, người đi rừng và người sưu tầm đồ thủ công. Muốn thấy dao trong bối cảnh gốc, chợ phiên vùng cao là nơi tốt nhất: dao bày cùng cuốc, lưỡi cày, người mua cầm vung thử ngay tại chỗ. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có trưng bày công cụ của các dân tộc, giúp so sánh dáng dao giữa các vùng. Đọc thêm về cách trui, ram và mài ở danh mục "Thép, nhiệt luyện & dao" trên wiki này.
Câu hỏi thường gặp
Dao quắm là gì?
Dao quắm là dao có mũi cong vào phía lưỡi như cái móc, phổ biến ở miền núi và trung du phía Bắc. Mũi quắm giúp móc và kéo dây leo, cành nhỏ rồi cắt bằng phần lưỡi trong lòng móc, hiệu quả hơn chặt thẳng trong bụi rậm.
Dao phát khác dao chặt thế nào?
Dao phát lưỡi dài, thường có cán dài, dùng phát cỏ và bụi trên diện rộng. Dao chặt ngắn hơn, sống dày, nặng đầu, dùng chặt cành, chẻ củi. Dao phát cần với xa, dao chặt cần lực tập trung.
Xà gạc là gì?
Xà gạc là công cụ phát rẫy của nhiều dân tộc Tây Nguyên, lưỡi sắt cắm vào đầu một cán gỗ hoặc tre cong. Góc giữa lưỡi và cán giúp lưỡi đập vuông vào thân cây khi vung tay tự nhiên.
Vì sao dao vùng cao không mỏng như dao bếp?
Vì dao vùng cao phải chặt gỗ cứng, mắt tre và hay chạm đá. Lưỡi mỏng sẽ mẻ hoặc quăn. Thợ để góc lưỡi lớn và ram dai hơn để dao bền, chấp nhận kém sắc hơn một chút.
Mua dao vùng cao ở đâu cho đúng?
Chợ phiên vùng cao và các làng rèn như Phúc Sen là nơi người làm dao bán trực tiếp. Mua tận nơi thì hỏi được thép, cách trui và cầm thử. Dao mượn tên làng bán trôi nổi khó biết chất lượng.